İrtikap Suçu ve Cezası

İrtikap suçu ve cezası, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 250. maddesinde “Kamu İdaresinin Güvenilirliğine ve İşleyişine Karşı Suçlar” başlığı altında düzenlenmiştir. Maddeye göre irtikap suçu, kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak muhatabın haklı bir işini hiç veya gereği gibi yapmayacağından bahisle kendisine veya yönlendireceği bir kişiye yarar sağlamasıdır. Ayrıca kişi kendiliğinden hataya düşmüş ve kamu görevlisi bu hatadan faydalanarak bir yarar sağlamışsa yine bu irtikap suçu oluşacaktır. İrtikap suçu seçimlik hareketli bir suç tipi olup üç farklı şekilde işlenebilir.

• İcbar (zorlama) suretiyle irtikap suçu
• İkna suretiyle irtikap suçu
• Mağdurun hatasından faydalanarak işlenen irtikap suçu

İrtikap suçu üç farklı şekilde işlenebilmekte olup, kanun koyucu bu üç farklı durum için farklı ceza miktarları öngörmüştür.

İrtikap “kötü iş yapma, kötülük etme, yiyicilik, yalan söyleme, hile yapma” anlamına gelmektedir. İrtikap suçunda kamu görevlisinin sözlükte bahsedilen bu kelimelere benzer şekilde davranması söz konusudur. İrtikap suçunda korunmak istenen hukuki yarar toplumun devlet memurlarına karşı duyduğu inanç ve güvenin korunmasıdır. Ayrıca bu suç tipiyle, kamu görevlilerinin bulundukları makamın kuvvetini kullanarak kendilerine haksız bir menfaat sağlamaları engellenmesi amaçlanmıştır.

Bu konu hakkında daha detaylı bilgi edinmek için “Türk Ceza Kanunu” başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.

İrtikap Suçunun Şartları

• Fail : Fail, kamu görevlisi olmalıdır.
• Mağdur : Mağdur, icbar edilen, ikna edilen veya hatasından yararlanılan gerçek kişidir. Devlet ise suçtan zarar görendir.
• Konu : Suçun konusu, kamu görevlisinin kendisine veya başkasına sağlanan veya vaat olunan şeydir.
• Nüfuz : Görevin sağladığı nüfuz kötüye kullanılmalıdır.
• İcbar : Doğrudan veya dolaylı olarak mağdurun iradesini manevi baskı altında etkileyerek, isteği dışında çıkar sağlamaya icbar edilmelidir.
• Güveni Kötüye Kullanma : Kamu görevlisi karşısına gelen bireyin içinde bulunduğu inanç ve güveni kötüye kullanarak çıkar sağlamalıdır.
• İkna : Kamu görevlisi bireyin iradesini çeşitli hileli davranışlarla yanıltmalı ve bu şekilde çıkar sağlamalıdır.
• Hatadan Yararlanma : Kamu görevlisi, görevinin sağladığı güveni kötüye kullanarak mağdurda mevcut olan ve kendi icrai hareketlerinden kaynaklanmayan yanılgıdan haksız çıkar sağlamalıdır.
• Yarar Sağlama : Fail, fiilinden dolayı doğrudan veya dolaylı olarak yarar sağlamalı veya yarar vaadiyle hareket etmelidir.
• Kast : Fail genel kast kapsamında, doğrudan veya olası kastla hareket etmelidir.

İcbar (Zorlama) Suretiyle İrtikap Suçu

İcbar suretiyle irtikap, Türk Ceza Kanunu’nun 250 maddesi 1. fıkrasına göre bir kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanmak suretiyle kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına veya bu yolda vaatte bulunulmasına bir kimseyi zorlamasıdır. Aynı maddenin devamına göre ‘’Kamu görevlisinin haksız tutum ve davranışları karşısında, kişinin haklı bir işinin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesiyle, kendisini mecbur hissederek, kamu görevlisine veya yönlendireceği kişiye menfaat temin etmiş olması halinde, icbarın varlığı kabul edilir.’’ Örneğin devlet hastanesindeki doktorların ameliyat için hasta yakınlarından bıçak parası adı altında para istemesi.

İkna Suretiyle İrtikap Suçu

İkna suretiyle irtikap, Türk Ceza Kanunu’nun 250 maddesi 2. fıkrasına göre bir kamu görevlisinin, görevinin sağladığı güveni kötüye kullanmak suretiyle gerçekleştirdiği hileli davranışlarla, kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına veya bu yolda vaatte bulunulmasına bir kimseyi ikna etmesidir. Örneğin vergi görevlisinin, mağdurdan; ödemesi gerekenden daha fazla miktarda vergi borcu ücreti alması ve bu parayı kendi cebine alması.

Mağdurun Hatasından Faydalanarak İşlenen İrtikap Suçu

Hatadan yararlanmak suretiyle işlenen irtikap suçunda kamu görevlisinin zorlayıcı veya kandırıcı etkiye sahip, icrai bir hareketi olmaksızın, mağdur kendiliğinden ona yarar sağlamakta, kamu görevlisi de bu yararın sağlanmasının gerekmediğini bildiği halde bunu geri vermemektedir. Fail, kişinin içinde bulunduğu yanılgıdan yararlanmaktadır. Hatadan yararlanmak suretiyle irtikaptan söz edilebilmesi için, mağdurun yanılmasına failin hiçbir etkisinin bulunmaması gerekir aksi takdirde ikna suretiyle irtikap suçu oluşur.

Denetim Görevinin İhmal Edilmesi İle İrtikap Suçu ve Cezası

İrtikap suçu işlenir ve bu suçun işlenmesine denetimle yükümlü kamu görevlisi kasten göz yumarsa bu durumda suçun müşterek faili olacaktır. Burada kamu görevlisinin alacağı ceza, bilerek göz yumduğu irtikap suçunun türüne göre değişecektir. Bir diğer ifade ile icbar, ikna ya da hatadan yararlanma ile işlenebilen irtikap suçunun hangi şekli işlendi ise o suç için verilecek cezanın aynısı uygulanır.

Suçun  işlenmesine kasten göz yuman denetimle yükümlü kamu görevlisi, işlenen suçun müşterek faili olarak sorumlu tutularak cezalandırılır. Denetimle yükümlü kamu görevlisinin kasten göz yumduğu irtikap suçu türü hangisiyse; yani ikna, icbar veya hatadan yararlanma suretiyle irtikap suçlarından hangisi işlenmişse, kendisi de o suçun cezası ile cezalandırılır.

İrtikap Suçunun Cezası

• İcbar suretiyle irtikap suçunu işleyen faile beş yıldan on yıla kadar hapis cezası verilir.
• İkna suretiyle irtikap suçunda fail üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
• İkna suretiyle irtikap suçunun kişinin hatasından faydalanmak suretiyle işlenmesi halinde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.

Ayrıca Türk Ceza Kanunu’nun 250 maddesi 4. fıkrasında özel bir hükme yer verilmiştir. Buna göre; irtikap edilen menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu göz önünde bulundurularak, yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir.

DİKKAT : İrtikâp suçunun soruşturması ve kovuşturması şikâyete tabi değildir.

İrtikap Suçunda Görevli Mahkeme ve Dava Zamanaşımı Süresi

İcbar suretiyle irtikap suçu ve ikna suretiyle irtikap suçunda yargılamada görevli mahkeme ağır ceza mahkemesidir. Mağdurun hatasından faydalanmak suretiyle işlenen irtikap suçunda ise görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise suçun işlendiği yer mahkemesidir.

İrtikap suçu için 15 yıllık bir dava zamanaşımı süresi öngörülmüştür. Bu sebeple irtikap suçundan ötürü 15 yıl içinde soruşturma ve kovuşturma sürecinin savcılık tarafından gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla ilgililerin her zaman ilgili mercilere ihbar yoluyla bu suçun işlendiğini bildirme hakkına sahip olsalar da bu hakkı suçun işlenmesinden itibaren 15 yıl içerisinde kullanmaları gerekmektedir.

İrtikap Suçu İle Rüşvet Suçu Arasındaki Farklar

Hukuki uygulamalarda en çok karıştırılan suçlardan biri de rüşvet ve irtikap arasındaki farktır. İlk bakışta her iki suçta da kamu görevlisi menfaat sağlamaktadır. Ancak işleyişleri ve mağduriyet boyutu farklıdır.

İrtikapta, kamu görevlisi görevinden doğan nüfuzunu kullanarak vatandaşı zor durumda bırakır. Mağdur ya baskı altına alınır ya kandırılır ya da hatası istismar edilir. Bu durumda kişi çoğu zaman menfaati gönüllü olarak vermez, zorunlu olarak vermek zorunda kalır. Dolayısıyla irtikap, mağdurun iradesini ortadan kaldıran bir suçtur.

Rüşvette ise durum farklıdır. Burada kamu görevlisi ile çıkar sağlayan kişi arasında karşılıklı bir anlaşma vardır. Taraflar menfaat karşılığında hukuka aykırı bir işin yapılmasını veya yapılmamasını kabul ederler. Örneğin, bir müteahhidin ruhsat sürecini hızlandırmak için memura para teklif etmesi ve memurun bunu kabul etmesi tipik bir rüşvet örneğidir.

Bir diğer fark da, ceza yaptırımlarındadır. İrtikap suçu cezası, çoğu zaman rüşvete göre daha ağırdır çünkü mağdurun iradesi ortadan kaldırılmaktadır. Rüşvet suçunda ise tarafların gönüllü anlaşması vardır, bu nedenle irtikap kadar ağır bir baskıdan söz edilemez.

Bu konu hakkında daha detaylı bilgi edinmek için “Rüşvet Suçu ve Cezası” başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.

Sonuç

İrtikap suçu, yalnızca kamu görevlileri tarafından işlenen ve sonucunda uzun süre hapis cezası gerektiren bir suç türüdür. Bu suçtan dolayı mahkumiyet alınması halinde sanık hem uzun süre hapis cezasına çarptırılır hem de memuriyeti tehlikeye düşmektedir. Bu nedenle yargılamanın lehe sonuçlanması için bizimle İLETİŞİM geçiniz.